कोकणातील किल्ले म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर समुद्राच्या लाटांशी झुंज देणारी भव्य तटबंदी आणि मराठ्यांचा गौरवशाली इतिहास उभा राहतो. पण सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला तालुक्यात असा एक किल्ला आहे, जिथे इतिहासासोबत निसर्गानेही आपलं वेगळंच साम्राज्य निर्माण केलं आहे. हा किल्ला म्हणजे रेडी गावातील किल्ले यशवंतगड (Yashwantgad Fort Redi).

गोव्याच्या सीमेजवळ असलेल्या रेडी गावातील प्रसिद्ध द्विभुज गणपतीच्या दर्शनासाठी जात असाल, तर जवळच असलेला यशवंतगड नक्की पाहा. जुन्या तटबंदीवर पसरलेली झाडांची महाकाय मुळे, घनदाट झाडीत लपलेले प्रवेशद्वार, खोल खंदक आणि समुद्राकडे पाहणारे बुरुज यामुळे या किल्ल्याला एक वेगळंच गूढ रूप मिळालं आहे.

किल्ल्याच्या भग्न वास्तूंना कवेत घेणारी वड-पिंपळाची मुळे पाहताना काही क्षणांसाठी कंबोडियातील प्रसिद्ध अंगकोर वाटची आठवण झाल्याशिवाय राहत नाही. इतिहास, निसर्ग आणि ऑफबीट एक्सप्लोरेशन आवडत असेल, तर यशवंतगडचा अनुभव नक्कीच खास ठरू शकतो.

Quick Snapshot

• ठिकाण: रेडी गाव, तालुका वेंगुर्ला, जिल्हा सिंधुदुर्ग, महाराष्ट्र
• मुख्य आकर्षण: अनेक प्रवेशद्वारे, बालेकिल्ल्याभोवतीची खोल खंदक व्यवस्था, जांभ्या दगडांची तटबंदी आणि वास्तूंना वेढलेली महाकाय झाडांची मुळे
• फिरण्यासाठी लागणारा वेळ: साधारण २ ते ३ तास
• प्रवेश फी: मोफत
• कोणासाठी उत्तम: दुर्गप्रेमी, इतिहासप्रेमी, ट्रेकर्स, छायाचित्रकार आणि ऑफबीट पर्यटन आवडणाऱ्यांसाठी

किल्ले यशवंतगडचा इतिहास

यशवंतगडचा इतिहास कोकणातील या परिसराच्या प्राचीन सागरी व्यापाराशी जोडलेला असल्याचे सांगितले जाते. रेडी परिसर पूर्वी महत्त्वाचे व्यापारी बंदर होता. वेगवेगळ्या राजवटींच्या काळात या भागाचे सामरिक महत्त्व वाढत गेले आणि किल्ल्याच्या रचनेतही बदल होत गेले.

प्राचीन काळ आणि सागरी व्यापार

रेडी परिसराला प्राचीन काळापासून व्यापारी महत्त्व होते. हा भाग सागरी व्यापारासाठी वापरला जात असल्यामुळे समुद्रमार्ग आणि बंदरावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी येथे संरक्षणात्मक बांधकाम अस्तित्वात असल्याचे सांगितले जाते.

काळानुसार वेगवेगळ्या राजवटींनी या परिसरावर सत्ता प्रस्थापित केली आणि किल्ल्याच्या संरक्षण व्यवस्थेत विस्तार केला.

आदिलशाही आणि किल्ल्याचा विस्तार

विजापूरच्या आदिलशाहीच्या काळात या परिसराचे सामरिक महत्त्व लक्षात घेऊन किल्ल्याला अधिक मजबूत स्वरूप देण्यात आल्याचे सांगितले जाते. जांभ्या दगडांचा वापर करून उभारलेली तटबंदी, प्रवेशद्वारे आणि संरक्षणात्मक रचना आजही त्या काळातील स्थापत्याची झलक दाखवतात.

मराठ्यांच्या ताब्यातील यशवंतगड

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकण किनारपट्टीवरील किल्ल्यांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. सागरी संरक्षण आणि आरमारी हालचालींसाठी अशा किल्ल्यांचा उपयोग केला जात असे.

पुढील काळात मराठा सत्तेच्या विविध टप्प्यांमध्ये यशवंतगडचे सामरिक महत्त्व कायम राहिले. मराठा आरमाराशी संबंधित काळातही या किल्ल्याचा उपयोग झाल्याचे स्थानिक इतिहासात सांगितले जाते.

पोर्तुगीज, सावंतवाडी संस्थान आणि इंग्रज

गोव्याच्या अगदी जवळ असल्यामुळे या किल्ल्यावर पोर्तुगीजांचाही प्रभाव पडला. अठराव्या शतकात या भागावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी पोर्तुगीज आणि स्थानिक सत्तांमध्ये संघर्ष झाल्याचे उल्लेख आढळतात.

पुढे हा परिसर सावंतवाडी संस्थानाशी जोडला गेला आणि अखेर ब्रिटिश सत्तेच्या विस्तारानंतर किल्ला इंग्रजांच्या नियंत्रणाखाली गेला.

याच सतत बदलणाऱ्या सत्तांमुळे यशवंतगडच्या इतिहासाला अनेक वेगवेगळे स्तर मिळाले आहेत.

यशवंतगडच्या स्थापत्याची वैशिष्ट्ये

१. प्रवेशद्वारांची अभेद्य साखळी

यशवंतगड एक्सप्लोर करताना सर्वात आधी लक्ष वेधून घेतात ती किल्ल्याची एकामागोमाग येणारी प्रवेशद्वारे.

जांभ्या दगडात बांधलेले आणि वळणावळणाच्या मार्गावर असलेले हे दरवाजे संरक्षणाच्या दृष्टीने तयार करण्यात आले होते. शत्रूला सरळ बालेकिल्ल्यापर्यंत पोहोचता येऊ नये आणि प्रत्येक टप्प्यावर त्याची गती कमी व्हावी, हा अशा रचनेमागील उद्देश असावा.

आज या दरवाजांमधून चालताना आजूबाजूची घनदाट झाडी आणि जुन्या दगडी भिंतींमुळे एक वेगळाच ऐतिहासिक अनुभव मिळतो.

२. बालेकिल्ल्याभोवतीचा खोल खंदक

यशवंतगडच्या संरक्षण व्यवस्थेतील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे बालेकिल्ल्याभोवती असलेला खोल खंदक.

शत्रूच्या सैन्याला थेट मुख्य तटबंदीपर्यंत पोहोचता येऊ नये यासाठी अशा प्रकारच्या खंदकांचा वापर केला जात असे. यशवंतगडमध्येही ही संरक्षणात्मक रचना पाहायला मिळते.

आज अनेक भाग झाडाझुडपांनी व्यापलेले असले तरी या खंदकाची रचना पाहिल्यावर किल्ल्याच्या तत्कालीन संरक्षण व्यवस्थेची कल्पना येते.

३. विस्तीर्ण तटबंदी आणि बुरुज

यशवंतगडचा परिसर मोठा असून किल्ल्याची तटबंदी विस्तीर्ण भागात पसरलेली आहे. समुद्र आणि आसपासच्या परिसरावर लक्ष ठेवण्यासाठी तटबंदीवर अनेक बुरुज बांधण्यात आले होते.

या बुरुजांवरून अरबी समुद्र, रेडीचा किनारा आणि आसपासच्या खाडी परिसराचे सुंदर दृश्य पाहायला मिळते.

यशवंतगडमध्ये काय पाहावे?

झाडांच्या मुळांचे साम्राज्य

आजच्या काळात यशवंतगडची सर्वात वेगळी ओळख म्हणजे किल्ल्याच्या जुन्या वास्तूंवर पसरलेली महाकाय झाडांची मुळे.

वड आणि पिंपळासारख्या जुन्या झाडांच्या मुळांनी किल्ल्यातील अनेक भिंती आणि भग्न वास्तूंना अक्षरशः कवेत घेतलं आहे. काही ठिकाणी दगडी भिंत कुठे संपते आणि झाड कुठून सुरू होतं, हेच समजत नाही.

या दृश्यामुळे किल्ल्याच्या काही भागांना एखाद्या हरवलेल्या प्राचीन शहरासारखं स्वरूप मिळालं आहे. फोटोग्राफी करणाऱ्यांसाठी हा परिसर विशेष आकर्षक आहे.

पण या जुन्या वास्तूंवर चढणे किंवा झाडांच्या मुळांना नुकसान पोहोचवणे टाळा.

३६० अंशांचा समुद्र आणि खाडीचा नजारा

किल्ल्याच्या उंच भागावरून अरबी समुद्र आणि आसपासच्या किनारपट्टीचे सुंदर दृश्य पाहायला मिळते.

स्वच्छ हवामानात दक्षिणेकडील किनारपट्टी आणि खाडीचा परिसर दूरपर्यंत दिसतो. समुद्राकडून येणारा वारा आणि जुन्या तटबंदीवरून दिसणारा नजारा यामुळे किल्ल्यावर काही वेळ शांतपणे घालवण्याचा अनुभव खास ठरतो.

किल्ल्यातील विहीर

किल्ल्याच्या आतील भागात पाण्याची जुनी विहीर पाहायला मिळते. किल्ल्यावर राहणाऱ्या सैनिकांच्या पाण्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अशा जलव्यवस्था महत्त्वाच्या असत.

किल्ल्याचा इतिहास समजून घेताना अशा छोट्या वास्तूही त्या काळातील दैनंदिन जीवनाची कल्पना देतात.

गुप्त मार्गांच्या कथा

यशवंतगडशी समुद्र किंवा आसपासच्या परिसराकडे जाणाऱ्या गुप्त मार्गांच्या अनेक स्थानिक कथा जोडल्या जातात. अशा मार्गांचा आपत्कालीन परिस्थितीत वापर केला जात असल्याचे सांगितले जाते.

मात्र किल्ल्याच्या भग्न आणि झाडीने व्यापलेल्या भागात स्वतःहून बंद किंवा अज्ञात मार्गांमध्ये प्रवेश करण्याचा प्रयत्न करू नका.

यशवंतगडला कसे पोहोचावे?

यशवंतगड किल्ला रेडी गाव, वेंगुर्ला तालुका, सिंधुदुर्ग जिल्हा येथे आहे.

वेंगुर्ला शहरापासून रेडी साधारण २५ ते ३० किलोमीटर अंतरावर आहे. वेंगुर्ला किंवा शिरोडा मार्गे स्वतःच्या कार किंवा टू-व्हीलरने रेडीला पोहोचता येते.

रेडी गावातील प्रसिद्ध द्विभुज गणपती मंदिराच्या भेटीसोबत यशवंतगडचा प्लॅन करता येईल.

स्वतःच्या वाहनाने गेल्यास किल्ल्याच्या प्रवेशमार्गाजवळ वाहन पार्क करून पुढचा परिसर पायी एक्सप्लोर करावा लागतो.

किल्ला एक्सप्लोर करताना महत्त्वाच्या टिप्स

यशवंतगडचा बराचसा परिसर झाडीने व्यापलेला असल्यामुळे शक्यतो दिवसा आणि पुरेसा वेळ हातात ठेवून किल्ला पाहा.

ट्रेकिंग किंवा चांगली ग्रिप असलेले शूज वापरणे योग्य ठरेल. फुल पँट आणि पूर्ण बाह्यांचे कपडे घातल्यास झाडी आणि कीटकांपासून संरक्षण मिळू शकते. पिण्याचे पाणी सोबत ठेवा.

किल्ल्याच्या काही भागात मोबाईल नेटवर्क कमकुवत असू शकते. त्यामुळे शक्यतो एकट्याने अपरिचित भागात जाऊ नका.

पावसाळ्यात दगडी पायऱ्या, तटबंदी आणि झाडीतील वाटा निसरड्या होऊ शकतात. किल्ल्याच्या कड्यांवर आणि भग्न वास्तूंवर अनावश्यकपणे चढणे टाळा.

राहण्याची आणि खाण्याची सोय

रेडी, शिरोडा आणि वेंगुर्ला परिसरात होमस्टे, हॉटेल्स आणि रिसॉर्ट्सचे विविध पर्याय उपलब्ध आहेत. समुद्रकिनाऱ्याजवळ राहायचे असल्यास शिरोडा आणि आसपासचा परिसर निवडता येईल.

खाण्यासाठी रेडी आणि शिरोडा परिसरात स्थानिक कोकणी आणि मालवणी जेवणाचे पर्याय मिळतात. नारळपाणी आणि स्थानिक नाश्त्याचे छोटे पर्यायही काही ठिकाणी उपलब्ध असतात.

मांसाहारी पर्यटकांसाठी सुरमई थाळी, पापलेट फ्राय आणि इतर मालवणी पदार्थ लोकप्रिय आहेत. शाकाहारी पर्यटकांना भाजी, उसळ, भाकरी आणि सोलकढीसारखे स्थानिक पर्याय मिळू शकतात.

यशवंतगडसोबत आणखी काय पाहाल?

रेडी परिसरात एका दिवसाची ट्रिप प्लॅन करत असाल, तर यशवंतगडसोबत रेडी द्विभुज गणपती मंदिर, रेडी बीच, श्री सिद्धेश्वर मंदिर, शिरोडा बीच आणि आसपासची कोकण किनारपट्टी एक्सप्लोर करता येईल.

गोव्याची सीमा जवळ असल्यामुळे पुढे तेरेखोल आणि केरी बीचच्या दिशेनेही प्रवासाचा प्लॅन करता येऊ शकतो.

Final Verdict

किल्ले यशवंतगड हा केवळ एक जुना भग्न किल्ला नाही. इतिहास आणि निसर्गाने मिळून तयार केलेलं हे एक वेगळंच विश्व आहे.

जांभ्या दगडांच्या जुन्या भिंती, घनदाट झाडीत लपलेली प्रवेशद्वारे, संरक्षणासाठी बांधलेला खंदक आणि शेकडो वर्षांच्या वास्तूंना आपल्या मुळांनी कवेत घेणारी महाकाय झाडं यामुळे यशवंतगडला एक रहस्यमय रूप मिळालं आहे.

जर तुम्हाला चकचकीत पर्यटन स्थळांपेक्षा शांत, ऑफबीट आणि इतिहासाची जाणीव करून देणाऱ्या जागा एक्सप्लोर करायला आवडत असतील, तर रेडीच्या यशवंतगड किल्ल्याला नक्की भेट द्या.

रेडीच्या द्विभुज गणपतीच्या दर्शनासोबत काही तास यशवंतगडसाठी राखून ठेवा. कोकणातील निसर्गाने आपल्या कवेत घेतलेला हा इतिहास प्रत्यक्ष अनुभवणं हीच या किल्ल्याची खरी खासियत आहे.