कोकणात फिरताना काही ठिकाणं त्यांच्या सौंदर्यासाठी लक्षात राहतात, तर काही ठिकाणं त्यांच्या श्रद्धा आणि परंपरेमुळे मनात कायमची घर करून जातात. वेंगुर्ला-उभादांडा मार्गावर असलेलं श्री देव मानसीश्वर मंदिर हे असंच एक वेगळं स्थान आहे.
या मंदिराची खास गोष्ट म्हणजे इथे पारंपरिक अर्थाने देवाची मूर्ती नाही, तरीही हजारो भाविक वर्षभर श्रद्धेने येथे येतात. मंदिरासमोरून जाताना कोणताही वाहनचालक हॉर्न वाजवत नाही, लग्नाच्या वरातीदेखील शांतपणे जातात आणि संपूर्ण परिसरात फडकणारे हजारो भगवे झेंडे प्रत्येक नवसाची साक्ष देताना दिसतात.
आणि वर्षातून एकदाच, २६ जानेवारीला, हा संपूर्ण परिसर गॅसबत्त्यांच्या प्रकाशाने उजळून निघतो. त्यामुळेच ही जत्रा संपूर्ण कोकणात “बत्तीयेची जत्रा” किंवा “गॅसबत्तीची जत्रा” म्हणून प्रसिद्ध आहे.
Quick Snapshot
- ठिकाण: मानसी पूल, उभादांडा, वेंगुर्ला–कुडाळ रोड, सिंधुदुर्ग
- मुख्य आकर्षण: २६ जानेवारीची बत्तीयेची जत्रा, हजारो भगवे झेंडे, नो हॉर्न झोन
- प्रवेश फी: मोफत
- फिरण्यासाठी वेळ: १५–२० मिनिटे (जत्रेच्या दिवशी अनेक तास)
- योग्य कोणासाठी: धार्मिक पर्यटक, कुटुंब, सांस्कृतिक पर्यटन आणि शांतता अनुभवू इच्छिणाऱ्यांसाठी
मानसीश्वर देवाची कथा
मानसीश्वर देवाला वेंगुर्ला परिसराचा राखणदार देव मानले जाते.
या मंदिरात कोणतीही मूर्ती किंवा पारंपरिक गाभारा नाही. स्थानिक श्रद्धेनुसार मानसीश्वर देव हा फेटा बांधलेला, कमरेला पंचा नेसलेला आणि हातात कंदील घेतलेला जागृत ब्राह्मण म्हणून रात्रीच्या वेळी परिसरात फिरतो.
पूर्वी या भागात वीज नव्हती. रात्री जंगलातून किंवा पुलावरून जाणाऱ्या वाटसरूंना हा देव कंदिलाच्या प्रकाशात सुरक्षित मार्ग दाखवत असे, अशी पिढ्यानपिढ्या सांगितली जाणारी आख्यायिका आहे.
याच श्रद्धेमुळे आजही या मंदिराला जागृत देवस्थान मानले जाते.
मानसीश्वर मंदिरातील सर्वात अनोखी परंपरा – “नो हॉर्न झोन”
या मंदिराची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे पूर्ण शांतता.
मंदिरासमोरून जाताना,
- हॉर्न वाजवायचा नाही.
- मोठ्याने गाणी लावायची नाहीत.
- लग्नाच्या वरातीत बँड वाजवायचा नाही.
आजही एसटी चालक, ट्रक चालक, रिक्षावाले आणि स्थानिक नागरिक या परंपरेचे अत्यंत श्रद्धेने पालन करतात. अनेक वाहनचालक मंदिराजवळ आल्यावर वाहनाचा वेग कमी करतात आणि शांतपणे पुढे जातात.
२६ जानेवारीची प्रसिद्ध “बत्तीयेची जत्रा”
मानसीश्वर देवाचा सर्वात मोठा उत्सव म्हणजे २६ जानेवारीला होणारी वार्षिक जत्रा.
संपूर्ण कोकणात ही जत्रा “बत्तीयेची जत्रा” किंवा “गॅसबत्तीची जत्रा” म्हणून प्रसिद्ध आहे.
१. गॅसबत्त्यांची रोषणाई
या जत्रेचं सर्वात मोठं आकर्षण म्हणजे संपूर्ण मंदिर परिसर आणि मानसी पूल पारंपरिक पेट्रोमॅक्स गॅसबत्त्यांनी उजळवला जातो.
इलेक्ट्रिक लाईट्सऐवजी पिवळसर प्रकाशात चमकणारा संपूर्ण परिसर अतिशय दिव्य आणि गूढ वाटतो.
रात्री खाडीच्या पाण्यावर पडणारा गॅसबत्तीचा प्रकाश हा या जत्रेतील सर्वात सुंदर अनुभव असतो.
२. रात्रभर चालणारा दशावतार
या जत्रेत मालवणी संस्कृतीचा आत्मा असलेला दशावतार नाट्यप्रयोग सादर केला जातो.
हा प्रयोग रात्री सुरू होऊन पहाटेपर्यंत चालतो. सिंधुदुर्ग आणि गोव्यातील हजारो लोक खास हा पारंपरिक लोककला प्रकार पाहण्यासाठी येथे येतात.
३. नवस फेडण्याचा दिवस
मानसीश्वर देव नवसाला पावतो, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
ज्यांचे नवस पूर्ण होतात ते या दिवशी मंदिरात येऊन भगवा निशाण (झेंडा) अर्पण करतात.
यामुळे मंदिर परिसरात आज हजारो भगवे झेंडे दिसतात.
मंदिरातील प्रमुख आकर्षणे
हजारो भगव्या झेंड्यांचा समुद्र
मंदिर परिसरात प्रवेश करताच सर्वप्रथम नजरेत भरतात ते असंख्य भगवे झेंडे.
प्रत्येक झेंडा हा एखाद्या भाविकाच्या पूर्ण झालेल्या नवसाची साक्ष असतो.
वाऱ्यावर डोलणारे हे झेंडे मंदिराला एक वेगळीच ओळख देतात.
मानसी पूल आणि शांत खाडी
मंदिर मानसी पुलालगत असल्यामुळे येथून खाडीचे सुंदर दृश्य पाहायला मिळते.
एका बाजूला शांत पाणी, दुसऱ्या बाजूला माडांची रांग आणि मध्ये मंदिर… विशेषतः संध्याकाळी हा परिसर अतिशय मनमोहक दिसतो.
जत्रेच्या रात्री गॅसबत्तीच्या प्रकाशात हा पूल आणखी सुंदर दिसतो.
प्रवास मार्ग
कसे पोहोचाल?
- वेंगुर्ला बसस्थानकापासून सुमारे ३ ते ४ किमी
- ऑटो रिक्षाने १० मिनिटांत पोहोचता येते.
- स्वतःच्या वाहनाने सहज जाता येते.
- २६ जानेवारीच्या जत्रेदरम्यान एसटीच्या विशेष बसेसची व्यवस्था केली जाते.
महत्त्वाची सूचना
जत्रेच्या दिवशी मोठी गर्दी असते.
- वाहन थोडे लांब पार्क करणे सोयीचे.
- पुलावर चालत जाणे उत्तम.
- मंदिरासमोर हॉर्न अजिबात वाजवू नका.
- परिसराची शांतता राखा.
खर्च
- प्रवेश शुल्क – मोफत
- वेंगुर्ल्यातून रिक्षा – ₹५० ते ₹१००
- जत्रेतील स्थानिक खाद्यपदार्थ – ₹१०० ते ₹२००
एकूण खर्च: सुमारे ₹२००–₹३०० (प्रवास खर्च वगळून)
भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ
२६ जानेवारी
बत्तीयेची जत्रा, गॅसबत्तीची रोषणाई, दशावतार आणि हजारो भाविकांचा उत्साह अनुभवण्यासाठी.
ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी
शांत वातावरणात मंदिर आणि परिसर अनुभवण्यासाठी सर्वोत्तम काळ.
जवळील पर्यटन स्थळे
- सागरेश्वर बीच
- वेंगुर्ला जेट्टी
- वेंगुर्ला बंदर
- उभादांडा परिसर
Final Verdict
कोकणात अनेक प्रसिद्ध मंदिरे आहेत, पण मानसीश्वर मंदिर आपल्या वेगळ्या परंपरांमुळे खास ठरते. मूर्ती नसलेले जागृत देवस्थान, मंदिरासमोरील नो हॉर्न झोन, हजारो भगवे झेंडे आणि २६ जानेवारीला होणारी बत्तीयेची जत्रा हा अनुभव महाराष्ट्रात दुसरीकडे क्वचितच पाहायला मिळतो.
जर तुम्ही जानेवारीमध्ये सिंधुदुर्गात जाण्याचा विचार करत असाल, तर २६ जानेवारीची मानसीश्वर देवाची जत्रा तुमच्या प्रवासात नक्की समाविष्ट करा. गॅसबत्त्यांच्या प्रकाशात उजळलेला मंदिर परिसर, रात्रभर चालणारा दशावतार आणि भक्तीने भारलेले वातावरण तुमच्या कोकण प्रवासातील सर्वात संस्मरणीय अनुभवांपैकी एक ठरेल.
