वेंगुर्ला म्हटलं की डोळ्यांसमोर येतात निळेशार समुद्रकिनारे, नारळी-पोफळीच्या बागा आणि निवांत कोकणी वातावरण. पण या शहराच्या मध्यवर्ती भागात असं एक श्रद्धास्थान आहे, ज्याच्या आख्यायिकेशी थेट ‘वेंगुर्ला’ या नावाची उत्पत्ती जोडली जाते. हे ठिकाण म्हणजे वेंगुर्ल्याची ग्रामदेवता श्री देवी सातेरी मंदिर.
सुमारे ५०० वर्षांचा इतिहास लाभलेलं हे देवस्थान केवळ धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचं नाही. स्वयंभू मातीचं वारूळ, जांभ्या दगडांची पारंपरिक वास्तू, वर्षातून दोनदा अनुभवायला मिळणारा किरणोत्सव आणि एका भक्ताने देवीला मारलेल्या मिठीची कथा या मंदिराला वेगळी ओळख देतात.
Quick Snapshot
- ठिकाण: परबवाडी क्षेत्र, कॅम्प परिसर, वेंगुर्ला, सिंधुदुर्ग
- मुख्य आकर्षण: स्वयंभू मातीचे वारूळ, सुमारे ५०० वर्षे जुने देवस्थान आणि किरणोत्सव
- दर्शन व परिसरासाठी वेळ: साधारण ३० ते ४५ मिनिटे
- प्रवेश फी: मोफत
- कोणासाठी उत्तम: कुटुंब, ज्येष्ठ नागरिक, इतिहासप्रेमी आणि धार्मिक पर्यटनाची आवड असणारे प्रवासी
सातेरी देवी आणि वेंगुर्ला शहराच्या नावामागची आख्यायिका
श्री देवी सातेरीला वेंगुर्ला शहराची ग्रामदेवता आणि रक्षक देवता मानलं जातं. या देवीच्या प्रकट होण्याची स्थानिक आख्यायिका जितकी श्रद्धेची आहे, तितकीच ती वेंगुर्ल्याच्या इतिहासाच्या दृष्टीने रंजक आहे.
अणसूरला रोज जाणारा देवीचा भक्त
असं सांगितलं जातं की शेकडो वर्षांपूर्वी आजच्यासारखं वेंगुर्ला शहर अस्तित्वात नव्हतं. त्या काळात जवळचं अणसूर हे महत्त्वाचं व्यापारी केंद्र होतं. तिथे देवी सातेरीचं मूळ ‘भूमिकेचं मंदिर’ होतं.
वेंगुर्ल्यातील परब कुळाचे मूळ पुरुष देवीचे निस्सीम भक्त होते. ते दररोज देवीच्या दर्शनासाठी वेंगुर्ल्याहून अणसूरपर्यंत पायी जात असत. स्थानिक संदर्भांमध्ये हे अंतर साधारण ६ ते १० मैल असल्याचं सांगितलं जातं.
काळ पुढे गेला आणि वृद्धापकाळामुळे त्यांना एवढं अंतर चालणं कठीण होऊ लागलं. देवीचं दर्शन घेता येणार नाही, या विचाराने व्याकुळ होऊन त्यांनी देवीची मनापासून प्रार्थना केली.
गाईने पान्हा सोडला आणि देवी प्रकट झाली
आख्यायिकेनुसार, भक्ताच्या प्रार्थनेने प्रसन्न झालेल्या देवीने त्याला दृष्टांत दिला. देवीने सांगितलं की, ज्या ठिकाणी त्याची गाय स्वतःहून पान्हा सोडेल, त्या जागी देवीचं अस्तित्व प्रकट होईल.
दुसऱ्या दिवशी शोध घेताना एका विशिष्ट ठिकाणी पाषाणाजवळ मातीचं वारूळ वेगाने वाढताना दिसलं.
समोर घडणारा प्रसंग पाहून त्या भक्ताने भावनेच्या भरात वाढणाऱ्या वारुळाला मिठी मारली आणि देवीला विनंती केली,
“आई, आता तू इथेच थांब!”
असं मानलं जातं की त्या क्षणी वारुळाची वाढ थांबली आणि देवी त्या ठिकाणी स्थिरावली.
आज मंदिरात दिसणाऱ्या देवीच्या आधुनिक स्वरूपाखाली ते मूळ स्वयंभू मातीचे वारूळ जतन करण्यात आले असल्याचं सांगितलं जातं.
‘वेंग’ + ‘उरले’ आणि तयार झालं ‘वेंगुर्ला’?
स्थानिक आख्यायिकेनुसार, याच घटनेत वेंगुर्ला शहराच्या नावाचं मूळ दडलं आहे.
जुन्या स्थानिक बोलीत ‘वेंग’ म्हणजे मिठी, तर ‘उरले’ म्हणजे थांबले किंवा शिल्लक राहिले असा अर्थ सांगितला जातो.
भक्ताने देवीच्या वारुळाला ‘वेंग’ म्हणजे मिठी मारली आणि देवी तिथेच ‘उरली’ म्हणजे थांबली. या दोन शब्दांच्या संयोगातून पुढे ‘वेंगुर्ला’ हे नाव रूढ झाल्याची स्थानिक दंतकथा आहे.
ही ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध केलेली व्युत्पत्ती म्हणून नव्हे, तर वेंगुर्ल्यात पिढ्यानपिढ्या सांगितली जाणारी लोकप्रिय आख्यायिका म्हणून पाहणं योग्य ठरेल.
जांभ्या दगडात उभं असलेलं भव्य मंदिर
श्री देवी सातेरी मंदिराचं आणखी एक आकर्षण म्हणजे त्याची पारंपरिक कोकणी वास्तुरचना.
साधारण ५० फूट रुंद आणि १५० फूट लांब असलेल्या या मंदिराच्या बांधकामात कोकणात मोठ्या प्रमाणात आढळणाऱ्या तांबूस जांभ्या दगडाचा वापर करण्यात आला आहे.
मंदिराचा प्रशस्त सभामंडप, लाकडी नक्षीकाम आणि मोकळं प्रांगण यामुळे मंदिरात प्रवेश केल्यावर जुन्या कोकणी देवस्थानाची अनुभूती येते. शहराच्या जवळ असूनही परिसरात जाणवणारी शांतता हे या ठिकाणाचं वेगळं वैशिष्ट्य आहे.
वर्षातून दोनदा देवीच्या मुखवट्यावर पडतात सूर्यकिरण
श्री देवी सातेरी मंदिरातील सर्वात रंजक घटनांपैकी एक म्हणजे किरणोत्सव.
वर्षातून दोन वेळा सूर्याची किरणं मंदिराच्या महाद्वारातून आत प्रवेश करत थेट गाभाऱ्यातील देवीच्या मुखवट्यावर पडतात, असं सांगितलं जातं.
मंदिराच्या स्थापत्याची दिशा आणि सूर्याची विशिष्ट स्थिती यांचा मेळ साधला गेल्याने घडणारा हा किरणोत्सव पाहण्यासाठी भाविकांसोबतच या विषयाची आवड असणारे अभ्यासकही मंदिराला भेट देतात.
शिवकालीन इतिहास आणि वेंगुर्ल्यातील डच वसाहत
वेंगुर्ल्याचा इतिहास सागरी व्यापाराशी जवळून जोडलेला आहे. इ.स. १६३८ च्या आसपास डचांनी वेंगुर्ल्यात व्यापारी वसाहत स्थापन केली, त्या काळातील स्थानिक इतिहासातही या परिसराचा उल्लेख आढळतो.
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातही वेंगुर्ल्याला सामरिक आणि व्यापारी महत्त्व होतं. काही स्थानिक संदर्भांनुसार, १६६० च्या आसपास शिवरायांचं सैन्य या भागात असताना महाराजांनी या देवस्थानाला भेट दिल्याची परंपरा सांगितली जाते.
श्री देवी सातेरी मंदिराला कसं पोहोचाल?
मंदिर वेंगुर्ला शहरातील कॅम्प परिसरातील परबवाडी भागात आहे. वेंगुर्ला-कुडाळ मुख्य रस्त्यावरून मंदिरापर्यंत वाहनाने सहज जाता येतं.
मंदिराच्या जवळ पार्किंगची सोय असल्यामुळे ज्येष्ठ नागरिकांसोबत भेट देणंही तुलनेने सोयीचं आहे.
वेंगुर्ला हे सावंतवाडीपासून साधारण ३३ किलोमीटर, तर कुडाळपासून अंदाजे २५ किलोमीटर अंतरावर आहे. कुडाळ आणि सावंतवाडी रेल्वे स्थानकांवरून वेंगुर्ल्यासाठी एसटी बस, रिक्षा आणि खासगी वाहनांचे पर्याय उपलब्ध असतात.
किती खर्च येईल?
जर तुम्ही आधीच वेंगुर्ला शहरात असाल, तर या मंदिराची भेट फार कमी खर्चात करता येते.
- प्रवेश फी: ₹०
- वेंगुर्ला बस स्टँडपासून रिक्षा: साधारण ₹५० ते ₹१००
- पूजा किंवा नैवेद्य साहित्य: अंदाजे ₹१००
- एकूण अंदाजित खर्च: ₹२०० ते ₹३०० प्रति व्यक्ती, जेवण आणि इतर वैयक्तिक खर्च वगळून
मंदिरासोबत ही ठिकाणंही पाहा
सागरेश्वर बीच: मंदिरापासून साधारण ३ किलोमीटर अंतरावर असलेला पांढऱ्या वाळूचा सुंदर आणि विस्तीर्ण समुद्रकिनारा.
श्री देव मानसीश्वर मंदिर: वेंगुर्ला परिसरातील आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण श्रद्धास्थान. २६ जानेवारीला होणारी ‘बत्तीयेची जत्रा’ आणि मंदिर परिसरातील हॉर्न न वाजवण्याची स्थानिक परंपरा यासाठी हे ठिकाण ओळखलं जातं.
वेतोरे सातेरी मंदिर: वेंगुर्ल्याजवळील वेतोरे गावातील सातेरी देवीचं आणखी एक देवस्थान. येथील विहिरीच्या पाण्याबद्दल काही त्वचाविकारांवर गुणकारी असल्याची स्थानिक श्रद्धा आहे. मात्र, अशा दाव्यांकडे वैद्यकीय उपचारांचा पर्याय म्हणून पाहू नये.
Final Verdict
वेंगुर्ल्याची श्री देवी सातेरी हे केवळ एक प्राचीन मंदिर नाही. स्वयंभू वारुळाची श्रद्धा, भक्ताने देवीला मारलेल्या मिठीची आख्यायिका, ‘वेंगुर्ला’ नावाशी जोडली गेलेली लोककथा, जांभ्या दगडातील पारंपरिक वास्तू आणि किरणोत्सव या सगळ्यामुळे या देवस्थानाची स्वतःची वेगळी ओळख तयार झाली आहे.
वेंगुर्ल्याच्या समुद्रकिनाऱ्यांसोबत या मंदिराला भेट दिली, तर या शहराचा केवळ निसर्गच नाही, तर त्याची श्रद्धा, संस्कृती आणि स्थानिक इतिहासाची एक वेगळी बाजूही अनुभवता येते.
