तुम्ही देवगडहून विजयदुर्ग किल्ल्याच्या दिशेने प्रवास करत असाल, तर या मार्गावर एक अशी जागा आहे जिच्या प्रवेशद्वारापाशी उभं राहिल्यावर आत किती भव्य इतिहास दडलेला आहे, याची कल्पनाही येत नाही. रस्त्याच्या बाजूला दिसणाऱ्या भव्य प्रवेशद्वारातून आत गेल्यानंतर कातळात खोलवर जाणारा लांबलचक मार्ग सुरू होतो आणि जसजसे तुम्ही खाली उतरता, तसतसे समोर उलगडत जाते गिर्ये गावातील प्राचीन श्री देव रामेश्वर मंदिर.
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील देवगड तालुक्यात, विजयदुर्गच्या अगदी जवळ असलेले हे मंदिर केवळ एक धार्मिक स्थळ नाही. कातळ फोडून तयार केलेला महाकाय प्रवेशमार्ग, स्वयंभू शिवलिंग, मराठा आरमाराच्या इतिहासाच्या खुणा, सरखेल संभाजी आंग्रे यांची समाधी, इंग्रजांच्या जहाजावरून आणलेली ऐतिहासिक घंटा आणि मंदिरातील चांदीच्या उत्सवमूर्तीशी जोडली गेलेली चोरीची कथा या सगळ्यामुळे गिर्येचे रामेश्वर मंदिर कोकणातील अत्यंत वेगळ्या ऐतिहासिक देवस्थानांपैकी एक ठरते.
चला, या मंदिराचा इतिहास, आख्यायिका आणि प्रवासासाठी आवश्यक असलेली संपूर्ण माहिती जाणून घेऊया.
Quick Snapshot
- ठिकाण: गिर्ये गाव, विजयदुर्ग रस्ता, तालुका देवगड, जिल्हा सिंधुदुर्ग, महाराष्ट्र
- मुख्य आकर्षण: कातळातून कोरलेला भव्य प्रवेशमार्ग, सरखेल संभाजी आंग्रे यांची समाधी आणि चांदीची उत्सवमूर्ती
- वेळ: संपूर्ण परिसर आणि मंदिर पाहण्यासाठी साधारण १ ते २ तास
- प्रवेश फी: पूर्णपणे मोफत
- कोणासाठी उत्तम: इतिहासप्रेमी, वास्तुकलेची आवड असणारे पर्यटक, कुटुंब आणि ऑफबीट ठिकाणे एक्सप्लोर करणाऱ्यांसाठी
गिर्येच्या रामेश्वर मंदिराचा भव्य प्रवेशमार्ग
या मंदिराला भेट देताना सर्वात आधी लक्ष वेधून घेते ते म्हणजे त्याचे भव्य प्रवेशद्वार आणि मंदिरापर्यंत घेऊन जाणारा अनोखा मार्ग.
श्री देव रामेश्वर मंदिर सामान्य मंदिरांप्रमाणे सपाट जमिनीवर किंवा एखाद्या डोंगराच्या माथ्यावर बांधलेले नाही. मंदिराचा परिसर जमिनीच्या पातळीपासून साधारण ५० फूट खोलवर असल्याचे सांगितले जाते.
हत्तींचे नक्षीकाम असलेले प्रवेशद्वार
मुख्य रस्त्यावरून प्रवास करताना मंदिर लगेच नजरेस पडत नाही. मात्र, रस्त्यालगत असलेले दोन हत्तींचे नक्षीकाम असलेले भव्य प्रवेशद्वार तुमचे लक्ष वेधून घेते.
या प्रवेशद्वारातून आत गेल्यानंतर मंदिराच्या दिशेने खाली उतरणारा ऐतिहासिक मार्ग सुरू होतो.
कातळ फोडून तयार केलेला १५० ते २५० मीटरचा मार्ग
या मार्गाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तो जांभ्या खडकातून खोदून तयार करण्यात आला आहे. उपलब्ध माहितीनुसार हा मार्ग सुमारे ५० फूट खोल असून त्याची लांबी वेगवेगळ्या नोंदींमध्ये साधारण १५० ते २५० मीटर असल्याचे नमूद केले जाते.
१८ व्या शतकात सुभेदार गंगाधरपंत भानू यांनी डोंगर आणि कातळ खोदून हा महाकाय मार्ग तयार केल्याचे सांगितले जाते.
या पायऱ्यांच्या मार्गाने खाली उतरताना दोन्ही बाजूंना उभ्या असलेल्या उंच कातळभिंती आणि शेवटी समोर दिसणारे मंदिर हा संपूर्ण अनुभवच वेगळा बनवतात.
मूळ मूर्तीची चोरी आणि चांदीच्या उत्सवमूर्तीची कथा
गिर्येच्या रामेश्वर मंदिराशी जोडली गेलेली सर्वात रंजक कथा म्हणजे येथील मूर्तीच्या चोरीची.
स्थानिक पातळीवर सांगितल्या जाणाऱ्या कथेनुसार, पूर्वी मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्यात एक अत्यंत प्राचीन आणि मौल्यवान मूर्ती होती. एका रात्री अज्ञात चोरांनी ही मूळ ऐतिहासिक मूर्ती चोरून नेली.
या घटनेनंतर गिर्ये आणि विजयदुर्ग परिसरात मोठी खळबळ उडाली. गावकरी आणि तत्कालीन सरखेलांनी मूर्तीचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला, मात्र ती मूळ मूर्ती पुन्हा सापडली नाही, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.
यानंतर मराठा आरमाराशी संबंधित आंग्रे घराण्याकडून मंदिरासाठी भव्य चांदीची उत्सवमूर्ती तयार करण्यात आल्याचे उल्लेख आढळतात.
ही उत्सवमूर्ती चार हात असलेली आणि नंदीवर विराजमान असलेली आहे. तिच्या वजनाबाबत विविध नोंदींमध्ये साधारण ४५ ते १०० किलो असा उल्लेख आढळतो.
मूर्तीच्या चोरीच्या घटनेनंतर पुन्हा असा प्रकार घडू नये म्हणून गावकऱ्यांनी आळीपाळीने रात्री मंदिरात येऊन ‘राखण’ करण्याची परंपरा सुरू केल्याचेही स्थानिक कथांमध्ये सांगितले जाते. ही परंपरा आजही सुरू असल्याचे म्हटले जाते.
सरखेल संभाजी आंग्रे यांची ऐतिहासिक समाधी
गिर्येचे रामेश्वर मंदिर मराठा आरमाराच्या इतिहासाशीही जवळून जोडलेले आहे.
मराठा आरमाराचे प्रमुख सरखेल कान्होजी आंग्रे यांचे सुपुत्र सरखेल संभाजी आंग्रे यांनी या मंदिराचा मोठ्या प्रमाणावर जीर्णोद्धार केल्याचे सांगितले जाते. मंदिराभोवती दगडी फरसबंदी आणि तटबंदी उभारण्याचे कामही त्यांच्या काळात करण्यात आले.
संभाजी आंग्रे यांचे जानेवारी १७४२ मध्ये निधन झाले. त्यांची दगडी समाधी आजही मंदिराच्या दक्षिण दरवाजाच्या बाहेर पाहायला मिळते.
विजयदुर्ग परिसरातील मराठा आरमाराचा इतिहास समजून घेणाऱ्यांसाठी ही समाधी विशेष महत्त्वाची आहे.
मंदिरात काय पाहावे?
१. स्वयंभू शिवलिंग आणि मंदिराची वास्तुकला
मंदिराची रचना पारंपरिक कोकणी आणि ऐतिहासिक स्थापत्यशैलीचा अनुभव देते. काही संदर्भांमध्ये या मंदिराच्या वास्तुकलेचा उल्लेख हेमाडपंती शैलीशी जोडला जातो.
मंदिराच्या गाभाऱ्यात श्री देव रामेश्वराचे पाषाणरूपी स्वयंभू शिवलिंग आहे. हे मंदिराचे मुख्य श्रद्धास्थान आहे.
२. रामायण आणि महाभारतातील भिंतीचित्रे
मंदिरातील आणखी एक महत्त्वाचे आकर्षण म्हणजे येथे पाहायला मिळणारी जुनी भिंतीचित्रे.
या चित्रांमध्ये रामायण आणि महाभारतातील विविध प्रसंग चित्रित केलेले असल्याचे सांगितले जाते. ही चित्रे १८ व्या शतकातील असल्याचे काही ऐतिहासिक संदर्भांमध्ये नमूद केले जाते.
इतिहास आणि जुन्या कलाशैलीमध्ये रस असणाऱ्यांनी मंदिरातील ही चित्रे बारकाईने पाहावीत.
३. इंग्रजांच्या जहाजावरून आणलेली घंटा
गिर्येच्या रामेश्वर मंदिरातील घंटेशी मराठा आरमाराच्या विजयाची एक रंजक कथा जोडली गेली आहे.
१७८३ मध्ये मराठा आरमाराचे सुभेदार आनंदराव धुळप यांनी इंग्रजांच्या एका लढाऊ जहाजाचा पराभव केल्याचे सांगितले जाते. काही संदर्भांमध्ये या जहाजाचा उल्लेख ‘संतान’ किंवा ‘San Jhon’ असा आढळतो.
त्या जहाजावरून जिंकून आणलेली भव्य पितळी घंटा मंदिराच्या पूर्व दरवाजावर टांगण्यात आल्याचे सांगितले जाते. या घंटेवर १७९१ हे वर्ष कोरलेले असल्याचा उल्लेखही आढळतो.
४. जहाजाची डोलकाठी
केवळ घंटाच नाही, तर संबंधित जहाजाची मुख्य डोलकाठी म्हणजे Mast देखील विजयाचे आणि मराठा आरमाराच्या शौर्याचे प्रतीक म्हणून मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ उभारण्यात आल्याचे सांगितले जाते.
विजयदुर्गचा इतिहास पाहिल्यानंतर या मंदिराला भेट दिल्यास मराठा आरमाराच्या इतिहासाशी असलेले या परिसराचे नाते अधिक स्पष्टपणे अनुभवता येते.
५. सात भव्य दीपमाळा
कातळातून तयार केलेल्या मार्गाने खाली मंदिराच्या परिसरात आल्यानंतर समोर एका रांगेत उभ्या असलेल्या ७ भव्य दीपमाळा पाहायला मिळतात.
उत्सवाच्या काळात या दीपमाळांचे रूप अधिकच सुंदर दिसते.
६. ऐतिहासिक विहीर
मंदिराच्या आवारात जांभ्या दगडाने बांधलेली एक मोठी ऐतिहासिक विहीरही आहे. काही स्थानिक संदर्भांमध्ये तिचा उल्लेख पेशवेकालीन विहीर म्हणून केला जातो.
या विहिरीचे पाणी गोड असल्याचेही स्थानिक पातळीवर सांगितले जाते.
गिर्ये रामेश्वर मंदिराला कसे पोहोचावे?
श्री देव रामेश्वर मंदिर देवगड शहरापासून साधारण २४ किलोमीटर अंतरावर आहे.
जर तुम्ही विजयदुर्ग किल्ल्याकडे जात असाल, तर मंदिर विजयदुर्गपासून साधारण ६ ते ७ किलोमीटर आधी मुख्य रस्त्याजवळ आहे. त्यामुळे देवगड-विजयदुर्ग ट्रिपमध्ये हे मंदिर सहज समाविष्ट करता येते.
थेट गाडीने जाता येते का?
होय. कार किंवा टू-व्हीलरने तुम्ही मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारापर्यंत पोहोचू शकता.
मात्र, मुख्य प्रवेशद्वारापासून प्रत्यक्ष मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी कातळातून तयार केलेल्या मार्गाने आणि पायऱ्यांनी खाली उतरावे लागते. त्यामुळे ज्येष्ठ नागरिक किंवा चालण्यास अडचण असणाऱ्या व्यक्तींनी याचा विचार करून भेटीचे नियोजन करावे.
खर्चाचा अंदाज
- प्रवेश फी: ₹०, दर्शन पूर्णपणे मोफत
- देवगडहून रिक्षा किंवा गाडीचा अंदाजे खर्च: ₹४०० ते ₹६००
- जेवण: मालवणी फिश किंवा व्हेज थाळीसाठी साधारण ₹२५० ते ₹४०० प्रति व्यक्ती
- एकूण अंदाजे बजेट: ₹७०० ते ₹१२०० प्रति व्यक्ती
स्वतःच्या गाडीने प्रवास करत असाल आणि विजयदुर्गच्या ट्रिपसोबत मंदिर पाहणार असाल, तर प्रत्यक्ष खर्च यापेक्षा कमीही होऊ शकतो.
Final Verdict
गिर्येचे श्री देव रामेश्वर मंदिर हे केवळ दर्शन घेऊन पुढे निघून जाण्याचे ठिकाण नाही. रस्त्यावरून सहज न दिसणारे मंदिर, जमिनीपासून सुमारे ५० फूट खोलवर घेऊन जाणारा कातळातून कोरलेला भव्य मार्ग, स्वयंभू शिवलिंग, चांदीच्या उत्सवमूर्तीशी जोडलेली चोरीची कथा, गावकऱ्यांची राखण परंपरा, सरखेल संभाजी आंग्रे यांची समाधी, इंग्रजांच्या जहाजाशी जोडली गेलेली घंटा आणि डोलकाठी, सात दीपमाळा आणि ऐतिहासिक विहीर या सगळ्यामुळे या जागेला एक वेगळेच ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
तुम्ही देवगड ते विजयदुर्ग असा प्रवास करत असाल, तर मुख्य रस्ता सोडून गिर्येच्या श्री देव रामेश्वर मंदिरासाठी वेळ नक्की काढा. कोकणातील इतिहास, श्रद्धा आणि मराठा आरमाराच्या आठवणी एकाच ठिकाणी अनुभवण्याची ही एक वेगळी संधी आहे.
